Interviews

Kawase Naomi over Radiance

Kawase Naomi (1969) maakte een film over een vrouw die audiodescripties inspreekt voor blinde filmliefhebbers. “Ik denk dat wij, die wel kunnen zien, iets van hen kunnen leren.”

Films voor blinden. Dat is een concept dat even moet bezinken. Maar het bestaat. In Nederland kun je met de Earcatch-app, gratis beschikbaar voor de smartphone, audiodescripties ontvangen bij ruim honderd Nederlandse films en televisieseries. De app hoort het geluid van de film, weet daardoor precies waar je bent in het verhaal en beschrijft, tussen de dialogen door, wat er te zien is. Dat hoor je via je koptelefoon, zodat je er verder niemand mee lastigvalt. En zo kan ook die blinde vriend mee naar de bioscoop.

In Japan bestaat audiodescriptie al langer. Meesterregisseur Kawase Naomi (The Mourning Forest, An) nam het als uitgangspunt voor haar film Radiance. Daarin krijgt Misako, een inspreker van audiodescripties (die zelf uiteraard wel kan zien), feedback van een blindenpanel – inclusief een gefrustreerde fotograaf, die zijn laatste restje gezichtsvermogen aan het verliezen is.

Kawase blijkt tijdens dit interview als persoon even elegant en serieus als haar films. Terwijl ze haar woorden weegt en met kalme handbewegingen kracht bijzet, blijft ze haar gesprekspartner aandachtig aankijken – ook al weet ze dat hij geen Japans verstaat en moet wachten op de tolk. Maar dat blijkt ze gewend.

Kawase Naomi: “Het zal u misschien verbazen, maar mijn geluidsontwerper voor Radiance was Frans en sprak geen Japans. Hij kon de dialogen dus niet verstaan. Maar hij begreep de wereld die we wilden creëren. Bij een goed geluidsontwerp hoort ook muziek in de verte of de zee op de achtergrond. Daarin schuilt een deel van het drama; dan pas klinkt een wereld echt. En trouwens, ook mijn vaste editor is Frans en spreekt geen Japans, haha! Dat kan, omdat montage meer is dan een opeenvolging van beelden en woorden. Uiteindelijk gaat het om de emoties die je bij het publiek wilt oproepen. Ik ben Japans, dus zijn mijn films Japans. Maar ik streef ook naar universaliteit en deze mensen helpen me daarbij. Doordat we een bepaalde gevoeligheid delen, voorbij landen, voorbij taal, van mens tot mens.”

Uiteindelijk gaat het om de emoties die je bij het publiek wilt oproepen” – Kawase Naomi

En net zoals er een betekenis voorbij woorden is, is er betekenis voorbij zien, aldus Kawase. “Omdat blinde filmbezoekers niet kunnen zien, vertrouwen ze sterker op hun verbeeldingskracht. Ze ervaren films meer met hun gevoel. En ik denk dat wij, die wel kunnen zien, daarvan iets kunnen leren. Om ook films te kunnen voelen. En beter te luisteren. Want er zit meer in film dan je kunt zien.”

De sleutel tot begrip van de blinde filmervaring is, impliceert Radiance, dat de blinde filmliefhebber waarneemt vanuit een noodgedwongen besef van verlies, van tekort, van afwezigheid. De fotograaf die in de film langzaam blind wordt, biedt inspreker Misako dat cruciale inzicht: zijn worsteling met het verlies van gezichtsvermogen, wat tegelijkertijd een verlies is van beroep, roeping en identiteit, motiveert Misako haar eigen verlies onder ogen te zien: een moeder die wegzakt in dementie en – een autobiografisch element van Kawase – een vader die ze nooit heeft gekend.

Het is een terugkerend thema in het oeuvre van de Japanner: gewone mensen die een existentieel verlies moeten accepteren. Die mensen vinden troost bij de natuur, die zelf leeft dankzij een voortdurend sterven. Dat voert vervolgens naar het inzicht dat vergankelijkheid een voorwaarde is voor schoonheid. “Niets is mooier dan wat onder onze ogen verdwijnt”, zoals in Radiance wordt opgemerkt: een wolk in de lucht, de zon op het gezicht, een moment van stilte.

Kawase: “We vinden dingen mooi omdat ze tijdelijk zijn. Vluchtig. Zoals de geliefde Japanse kersenbloesem, die op zijn hoogst drie dagen per jaar in volle bloei te zien is. En misschien geldt hetzelfde voor onze levens. Ook die duren niet eeuwig. Momenten gaan zo snel voorbij, en duren zo kort, dat ze juist daarom waardevol zijn. We willen tijd doorbrengen met onze naasten, juist omdat tijd kostbaar is.”

  • Stills uit Radiance

    Stills uit Radiance

  • Stills uit Radiance

    Stills uit Radiance

  • Stills uit Radiance

    Stills uit Radiance

  • Stills uit Radiance

    Stills uit Radiance

  • Stills uit Radiance

    Stills uit Radiance

Die vergankelijkheid accepteren, vindt Misako in Radiance niet gemakkelijk. Bij haar eerste audiodescriptie beschrijft ze een oude man die ‘vol hoop op leven’ omhoog kijkt – het blindenpanel vindt dat te veel interpretatie. Waarop Misako toegeeft dat zij wil dat films hoop bieden. Als ze daarna de acteur opzoekt die de oude man speelde, en om uitleg vraagt, reageert die met: “Zou het kunnen dat hij iets ziet voorbij de wil tot leven en dood?”

Dit gaat ook over de film zelf. Cinema is de paradoxale kunst van het vastleggen van het vergankelijke. Wat je ziet is voorbij, maar leeft nu. In die zin gaat film zelf voorbij leven en dood. Door dat gaandeweg te beseffen, met hulp van de fotograaf, vindt Misako de dichterlijke woorden waarmee ze de filmbeelden die ze ziet voor blinden tot leven kan brengen, voorbij alleen feiten of oordeel.

Filmregisseur Mike Leigh vertelde ooit dat hij tijdens sommige opnames niet naar de acteurs keek, maar alleen luisterde of het geloofwaardig klonk. Heeft Kawase bij het maken van Radiance ook wel eens haar ogen dicht gehouden? “Hm”, zegt Kawase en ze sluit, echt waar, enkele seconden haar ogen, om na te denken. “Niet tijdens de opnames of de montage. Maar als ik echt naar mezelf wil kijken, sluit ik wel mijn ogen. Dan ga ik naar een rustige plek in mezelf. Dat doe ik bijvoorbeeld als ik scenario’s schrijf. Omdat anders te veel ongewenste gedachten door mijn hoofd gaan. Dat kan verwarrend zijn. Om mezelf te aarden, sluit ik dan mijn ogen.”

Of er in Japan ook een audiodescriptie wordt uitgebracht voor Radiance? Naomi Kawase glimlacht: “Ja.”

Radiance beleefde zijn Nederlandse première op IFFR en draait vanaf 15 maart 2018 in de landelijke bioscopen.

Het aanbod voor de Earcatch smartphone-app, waarmee de blinde en slechtziende Nederlandse film- en seriekijker via de koptelefoon begeleidende audiodescripties kan ontvangen, is te vinden op Earcatch.nl/aanbod. Opdat de blinde filmliefhebber, zoals de makers zeggen, ook weet ‘wie wie achtervolgt’.

Photo in header: Photo: via Screen Daily. Interview: Kees Driessen.